Tham
Sân
Si

LẤY GÌ
ĐỐI TRỊ ?

Thượng-Tọa
Thích-Như-Điển

Nói gọn là lấy Giới, Định, Huệ để tiêu trừ.
Vì sao vậy?

THAM: Khi tham, tại vì không giữ giới, không có lòng từ bi nên không thích bố thí, mà còn trộm cắp, tham lam. Do tâm cố chấp và vị kỷ mà ra, nên phải lấy giới mà trừ khử. Giới tiếng phạn gọi là Sila, Tàu dịch là biệt giải thoát, hay hàng rào, có công năng ngăn chặn tội lỗi. Tham không phải chỉ có trong kiếp này, mà từ vô lượng kiếp con người đã biết tham; không những chỉ tham tiền của, mà còn tham danh lợi, tham ăn, tham uống, tham ngủ nghỉ vv… Khi sanh ra không ai dạy dỗ con người điều ấy, nhưng trẻ con vẫn biết tham lam. Tội này từ vô lượng kiếp nên khó trừ. Chỉ có giới mới làm cho màn vô minh trở nên sáng suốt và con người mới ít tội lỗi mà thôi.

SÂN: Thiền định là gạn lọc khơi trong. Khi tâm của chúng ta còn nóng giận, sân hận, chỉ biết điều mình nói ra là đúng, bắt mọi người phải tuân phục. Nếu ai không tuân giữ, mình trở nên nóng giận, làm mất sự hòa hảo với ngưòi đối diện. Chỉ có sự định tỉnh mới làm yên ổn  lòng sân hận.

Dĩ nhiên, nếu không luôn luôn tỉnh thức, tức là không định tỉnh, mọi sự sân hận ấy chờ cơ hội sẽ phục hoạt trở lại. Vì vậy phải hạ thủ công phu trong các việc tụng kinh, ngồi thiền, niệm Phật và lễ bái thì sức định kia không bị dao động và sự sân hận sẽ tiêu trừ.

SI: Si có nghĩa là mê mờ. Vì sao bị mê mờ? Vì vô minh che lấp. Do đó cần phải có trí tuệ mới diệt trừ được vô minh. Nhưng muốn có được trí tuệ không phải chuyện đơn thuần. Dẫu trên phải gạn lọc vô minh qua các điều kiện giữ giới và thiền định.

Đây là một bóng mây khá dầy, do đó phải cần nhiều năm tháng để làm cho chúng tan đi. Sự vô minh tuy không phải là phiền não, sân hận; nhưng rất khó trị. Vì lẽ phiền não sân hận còn thấy tướng của chúng, còn vô minh nằm ẩn tàng sâu nơi tâm thức và ở từ trong vô lượng kiếp chứ không phải chỉ có gốc rễ trong kiếp này mà thôi.

Do đó phải dụng công khơi dậy trí tuệ qua công năng thiền định một cách miệt mài thì mới mong màn vô minh tiêu trừ và ánh sáng chân lý được rọi chiếu .

Nói tóm lại tham sân si là đặc tính chung của phàm phu, còn giới định tuệ là những việc dành cho kẻ tỉnh thức. Ai biết quay đầu về với chân lý, đều có thể giác ngộ thành Phật.

TT.Thích-Như-Điển
(Phật giáo và con người, 
trang  220-221).